“Büyük izdiham” | Balkanlar’da AB sınırlarında trafik kilitlendi

AB’nin, AB vatandaşı olmayan kişilerin Schengen bölgesine ilk girişlerini kayda alan yeni Giriş/Çıkış Sistemi [Entry/Exit-System, EES], Güneydoğu Avrupa’daki sınır kapılarında ancak ağır aksak işliyor. Bu durum, komşu aday ülkelerde büyük rahatsızlığa yol açıyor.

Başarılı bir başlangıç böyle görünmüyor. Kış tatili döneminde Güneydoğu Avrupa’da yeni dijital giriş-çıkış sistemi [EES], adeta sınıfta kaldı. Saatlerce, hatta 15 saate varan sınır kuyruklarında mahsur kalan yolcular; varlıklarını kaybetme korkusu yaşayan nakliyeciler ve turizm şirketleri… Schengen ülkelerinin üçüncü ülke vatandaşları için kademeli olarak Ekim ayından bu yana devreye soktuğu sistem, ilk büyük sınavında ciddi sorunlar yarattı.

Sırbistan’da yayın yapan B92 portalı geçen hafta okurlarını uyardı: “EES sistemi büyük bir izdihama yol açıyor. Otobüsler saatlerce konvoylar halinde bekliyor. Otomobille seyahat edenler için de durum farklı değil.” Brüksel’e göre, AB dışından gelen yolcuların parmak izi ve biyometrik fotoğraflarının dijital olarak kaydedilmesi; yasa dışı göçle daha etkin mücadele, terör saldırılarına karşı daha fazla güvenlik ve “sınır geçişlerinin hızlandırılması” amacına hizmet edecek. Ancak havalimanlarında EES işlemleri görece sorunsuz ilerlerken, Güneydoğu Avrupa’daki dış sınırlarda yaşananlar, sistemin neden yıllarca ertelendiğini açıkça gösteriyor: Dijital Schengen sınır duvarı henüz olgunlaşmış görünmüyor.

Sınır geçişlerini hızlandırmak yerine, Schengen bölgesi dijital giriş denetimiyle şimdilik kendi kendini kilitlemiş durumda. Çünkü AB pasaportu olanlar da olmayanlar da Noel ve yılbaşı tatillerinde aynı sınır kuyruklarında saatlerce bekledi; AB vatandaşları için ayrılan gişelere bile ancak uzun bekleyişlerden sonra ulaşılabildi. Oysa ilk kez parmak izi alınması ve biyometrik fotoğraf çekilmesi işlemlerinin birkaç saniye sürmesi planlanıyordu. Yolcuların araçlarından inip sınır kulübelerine gitmek zorunda kalmaları bir yana, prosedür genel olarak beklenenden çok daha fazla zaman alıyor. EES yazılımı da en az yetersiz hazırlanmış sınır görevlileri kadar zorlanıyor.

Otobüs başına bir saat

Şu ana kadar en uzun bekleyişi özellikle otobüs yolcuları yaşıyor. 50 kişi veya daha fazla yolcudan oluşan gruplarda, tek bir otobüsün işlemlerinin tamamlanması çoğu zaman bir saati aşıyor. Birden fazla otobüsün sırada olması halinde, sınırdaki zorunlu bekleyiş kolayca bir güne uzayabiliyor.

Dahası, özellikle Macaristan ve Hırvatistan’daki aşırı titiz sınır görevlileri, tekrar eden giriş-çıkışlarda bile yolcuların daha önce alınmış verilerini parmak iziyle hızlıca doğrulamak yerine, çoğu zaman tüm kayıt sürecini baştan yapmayı dayatıyor.

Yeni sınır uygulamaları nedeniyle Viyana ya da Budapeşte’ye yaptıkları yılbaşı yolculuğunu otelde değil otobüste geçirmek zorunda kalan öfkeli müşterilerin ilk tazminat talepleri, seyahat şirketlerini şimdiden iflas korkusuna sürüklemiş durumda. Nakliyeciler içinse sorun sadece giriş-çıkışta gümrük terminallerindeki işlem sürelerinin iki kattan fazla uzaması değil. Schengen bölgesinde sürücülerin kalış sürelerinin dijital olarak kayda alınması da Batı Balkanlar’daki “AB bekleme salonunda” ciddi sıkıntı yaratıyor.

TIR şoförleriyle ilgili sorunlar

AB aday ülkelerinin vatandaşlarının yılda en fazla 180 gün ya da altı ayda 90 gün Schengen’de kalabilmesi kuralı, bugüne kadar TIR şoförleri için bilinçli olarak gevşek uygulanıyordu. Sektör temsilcileri, profesyonel sürücülerin turist olmadığını, sınır kapılarındaki günler süren beklemeler nedeniyle izin verilen sürenin zaten yetersiz kaldığını söylüyor. Pilotlar ya da makinistler gibi, AB dışından gelen TIR ve otobüs şoförlerinin de Schengen’deki kalış süresi sınırlamasından muaf tutulması gerektiği savunuluyor.

Sırbistan Uluslararası Taşımacılar Birliği [UTM] Başkanı Nedo Mandic durumu şöyle özetliyor: “Hangi yöne gidersek gidelim, ister Hırvatistan’a, ister Macaristan, Bulgaristan ya da Romanya’ya; kamyonlarımızı çalıştırdığımız anda zaten Schengen içindeyiz. Altı ayda 90 gün kuralı sürücülerimiz için açıkça yetersiz.” Mandic’e göre Schengen sistemi yasa dışı göç ve kayıt dışı çalışmayla mücadele için kuruldu: “Ama bizim şoförlerimiz ne göçmen ne de kaçak işçi; hepsi düzenli çalışan insanlar.”

Bulgaristan ve Yunanistan daha esnek

Hırvatistan ve Macaristan başlangıçta günde sadece birkaç saat kullanılan EES sistemini artık neredeyse 24 saat devrede tutarken, Bulgaristan, Yunanistan ve Romanya’daki Schengen sınırlarında ciddi kuyruk şikayetleri yok. Bunun nedeni, Yunanistan’ın sistemi resmi olarak uygulamaya koymuş olmasına rağmen pratikte nadiren kullanması. Bulgar ve Romen sınır görevlileri ise özellikle hafta sonları ve tatil günlerinde uzun kuyruklar oluşma riski belirdiğinde EES işlemlerini askıya alıyor.

Brüksel’in iddialı planlarına göre, EES sisteminin 10 Nisan’a kadar tamamen yürürlüğe girmesi ve tüm Schengen sınırlarında zorunlu standart haline gelmesi öngörülüyor. Ancak sadece nakliyeciler değil, yaz aylarında her yıl yaşanan turist ve memleketine dönen işçi göçleri öncesinde herkes endişeli. EES sistemi bugünkü kadar işlevsiz kalırsa, yaz sezonunda Güneydoğu Avrupa’da tam anlamıyla bir sınır trafiği çöküşü yaşanabilir.

Çoğu zaman, henüz olgunlaşmamış bir sistemi zorla uygulamaktansa erteleme daha mantıklıdır. Ancak sınırlarını sıkılaştıran AB, kendilerini giderek daha fazla dışlanmış hisseden, vizesiz seyahat hakkına sahip aday ülke vatandaşları için yeni bir engel üzerinde de çalışıyor. 2026 sonbaharından itibaren, geleceğin AB vatandaşlarının da – Arjantin, Avustralya ya da Japonya’dan gelen turistler gibi – AB’ye seyahat öncesinde yeni Avrupa Seyahat Bilgi ve Yetkilendirme Sistemi [ETIAS] üzerinden 20 Euro karşılığında kayıt yaptırmaları gerekecek.

Sırp gazetesi “Blic”in internet portalı durumu karamsar bir başlıkla özetliyor: “Sınır kapılarında görülmemiş kuyruklar, öfkeden çılgına dönen yolcular – ve asıl kötüsü henüz gelmedi.”| DerVirgül