ABD, İran rejimini Kürtler üzerinden mi devirmeyi planlıyor?

Axios’a göre Trump geçen Pazar günü Iraklı Kürt liderlerle İran’ı konuştu. Peki İran’daki belli başlı Kürt grupları neler, yapıları nasıl? İran rejimini devirebilecek kadar güçlüler mi?

ABD Başkanı Donald Trump’ın Irak’taki Kürt grupların liderleri ile İran’a devam eden operasyonları konuştuğunun ortaya çıkmasıyla ABD-İsrail saldırılarından bir hafta önce ittifak kuran İran’daki Kürt grupların varlığı ve etkisi tartışılıyor.

ABD merkezli haber portalı Axios’un üç ayrı kaynağa dayandırdığı haberine göre Trump, geçen Pazar günü Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi (IKBY) eski Başkanı ve Kürdistan Demokratik Partisi (KDP) lideri Mesud Barzani ve Kürdistan Yurtseverler Birliği Başkanı Bafel Talabani ile telefonda görüştü.

Haberde yer alan iddialara göre bu telefon görüşmesinin arkasında İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu’nun aylardır Trump’a yaptığı “Kürtler sahneye çıkabilir” telkinleri bulunuyor. Axios, kara güçlerini sahaya sürmek istemeyen ABD ile İsrail’in 2001 Afganistan savaşında uyguladığı modelin benzerini İran’da uygulamak isteyebileceğini ve bunun için yoğun hava bombardımanının ardından içlerinde Kürt grupların da olduğu etnik güçleri rejime karşı kullanmak isteyebileceğini belirtiyor.

Bu arada Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, bu haber yayınlanmadan önce dün akşamki iftarda basın temsilcilerine açıklamasında İran’daki bu durumu yakından takip ettiklerini söyleyerek şöyle konuştu:

“Bir kımıldama olur mu olmaz mı, bunu yakından takip ediyoruz. Farklı çizgideki Kürt grupların bir araya gelerek bir ittifak kurduklarını, ortak açıklamalar yaptıklarını da görüyoruz. Bunlar rejimle, bulundukları yerdeki diğer etnisitelerle ne kadar savaşacaklar? Ne olacak, neyi hedefliyorlar, nereden ne çıkar, hepsini analiz ediyoruz.”

Kürt gruplar ne kadar güçlü?
Peki Kürt grupların yapıları nasıl ve İran’da rejimi devirmeye yetecek kadar güçlüler mi?

DW Türkçe’nin  haberine göre, Batı ve kuzeybatı İran’da yoğunlaşan, resmi olmamakla birlikte sayıları 8 ila 12 milyon arasında tahmin edilen Kürt nüfus İran’da hem etnik kimlik hem de siyasal temsil tartışmalarının merkezinde yer alıyor.

DW Türkçe’ye konuşan Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. İsmail Sarı, İran’daki Kürt örgütlerin kapasitesi ile ilgili yaptığı değerlendirmede İran özelinde geleneksel olarak iki yapının öne çıktığını belirterek bunların Komala ile İran Kürdistan Demokrat Partisi olarak sıralıyor.

Bu iki grubun belirli bir sosyolojik zemini bulunduğunu, PKK’nın İran’daki uzantısı olarak görülen PJAK veya diğerlerinin çok fazla sosyolojik zemine sahip olmadığını söyleyen Sarı şöyle konuşuyor:

“Bu gruplar rejimi devirebilecek ya da bütün merkezi kontrol edebilecek, merkezi yıkıp iktidarı devralabilecek bir demografik ya da sosyolojik avantaja sahip değil. Bunlar daha çok merkez karşısında marjinal kalan gruplar.”

Sarı’ya göre her ne kadar bu silahlı gruplar rejimi devirebilecek güçte olmasalar da kargaşa ortamında bir hareketlilik yaratabilirler. Sarı, tarihe bakıldığında iki dünya savaşı ve 1979 devriminin ardından bu tür hareketlilikler ve isyanlar gözlemlendiğini hatırlatarak ancak bunların hep bastırıldığını belirtiyor.

Bu arada Sarı, savaşta gelinen aşamada İran’daki devlet aygıtında bir çözülme olmadığına, siyasi ya da askeri elitlerin bir dağınıklık göstermediğine de dikkat çekiyor:

“ABD basınında yer alan bazı senaryolar İran’daki yapının dağılabileceği varsayımına dayanıyor. Oysa İran’a baktığımız zaman ne siyasi anlamda ne askeri anlamda herhangi bir çözülme yok.”

Türkiye’den sonra en yüksek nüfusa sahip olan İran’daki Kürt gruplar kendi içlerinde dağınık durumda ve yaptıkları son ittifaka rağmen aralarında derin görüş ayrılıkları bulunuyor.

Ortadoğu Uzmanı Gizem Aslantepe DW Türkçe’ye Kürt grupların İran’daki 2017–2018 protestoları döneminde de ortak bir platform kurduklarını, ancak bir sonuca ulaşılamadığını hatırlatarak o dönemde bir “Peşmerge Komutanlığı” kurulmaya çalışıldığını ancak başarılı olunamadığını belirtiyor.

Aslantepe’ye göre bu grupların askeri kapasiteleri çok sınırlı ve ne kadar ABD ve İsrail tarafından beslenseler de etki alanları belli, organize değiller ve Irak’taki Kürt yapıları gibi kurumsal bir kimlikleri yok.

Bu arada Aslantepe, Türkiye’nin kendi sınırında güçlü bir yapının oluşmasına kesinlikle izin vermeyeceğini de düşünüyor.

Bu tür ayrılıkçı hareketlerin milliyetçi reflekslerle bir devrim vücuda getirmesi ve bunun başarılı olmasını İran gibi bir ülkede çok zor gören Aslantepe, bununla birlikte İsrail’in 1980’lerden bu yana sürdürdüğü hedef doğrultusunda Kürtler için lobi oluşturmak ve sınırlı da olsa çatışmaya sürüklemek istemesi mümkün.

İran savaşı Irak’a nasıl etki eder?

Bu arada Trump’ın İran için Irak’taki Kürt grupların liderleriyle konuşması Irak açısından da değerlendirilmeye devam ediliyor.

Aslantepe, İran’daki Kürt grupların özellikle de İran Kürdistan Demokrat Partisi’nin (KDPI) Irak’taki Kürt bölgesinden çok beslendiğini söyleyerek İran’daki Kürt grupların hareketliliğinin Erbil’i de İran rejiminin hedefi haline getireceğine dikkat çekiyor.

Irak’ta seçimin üzerinden 4 ay geçmesine rağmen halen bir hükümet kurulabilmiş değil. ABD, Şii Koordinasyon Çerçevesi (ŞKÇ) tarafından aday gösterilen eski Başbakan Nuri Maliki’nin iktidara gelmesini istemediğini net şekilde açıklamıştı. Bu nedenle Irak’ta etnik ve mezhepsel gerginlikler sürüyor.

İran kendisine saldırıların başlamasının ardından sadece Körfez ülkelerini değil Erbil’i de vurmuştu.

Sarı da İran’a yönelik saldırıların Irak’a da yansıyabileceği görüşünde. Özellikle Haşdi Şabi ve İran’a yakın Şii gruplar üzerinden bir gerilim hattı oluşabileceğine işaret eden Sarı, Irak’taki Sünni Arap aşiretlerde de bir hareketliliğin bulunduğunu ve İran’daki saldırıların Irak’ta da bir alan açmasının söz konusu olabileceğini vurguluyor.

İran’ın savaşı “bölgeselleştireceğini” duyurduğunu anımsatan Sarı, bunun sadece Körfez bölgesini kapsamayacağını, Irak’ın da bir çatışma alanına dönüşme ihtimalinin bulunduğunu kaydediyor.

İran’da hangi Kürt gruplar var, yapıları nasıl?

İran’daki Kürt hareketi yekpare bir yapı değil; farklı ideolojik çizgilere, örgütlenme biçimlerine ve askeri kapasitelere sahip, aralarında derin farklılıklar olan birden fazla grup söz konusu.

Irak’ta sürgünde olan beş örgüt İran’a yönelik saldırılar başlamadan hemen önce 22 Şubat’ta “İran Kürdistanı Siyasi Güçleri Koalisyonu” kurulduğunu ilan etmişlerdi. Bu koalisyonda Kürdistan Özgür Yaşam Partisi (PJAK), KDPI, Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK), Kürdistan Emekçiler Topluluğu (Komala) ve İran Kürdistanı Mücadele Örgütü (Sazman-ı Xebat) yer alıyor.

İran Kürt siyasetinin en köklü yapılarından biri olan İran Kürdistan Demokrat Partisi (PDKI/KDPI), 1940’lı yıllara uzanan geçmişiyle hem siyasal hem de silahlı mücadele deneyimine sahip. 1979 İran Devrimi sonrasında Tahran yönetimiyle çatışma yaşayan parti, 1990’lardan itibaren merkezini büyük ölçüde Irak’a taşımıştı. PDKI bugün ağırlıklı olarak siyasal örgütlenmeye ve diaspora faaliyetlerine odaklanıyor.

Saha kapasitesi açısından en dikkat çeken örgüt ise PJAK. PKK çizgisine ideolojik yakınlığıyla bilinen ve Türkiye tarafından PKK’nın uzantısı olarak görülen PJAK, İran Devrim Muhafızları ile zaman zaman doğrudan çatışmalara giren bir yapı. Örgüt, silahlı mücadeleyi meşru bir araç olarak tanımlıyor ve özellikle İran-Irak sınırındaki dağlık bölgelerde etkinlik gösteriyor.