ORF kime ait? Avusturya’da kamu yayıncılığı ve siyasi etkiler tartışması

| Adem Hüyük

Avusturya kamu yayıncısı Österreichischer Rundfunk [ORF] Başkanı Roland Weißmann’ın istem dışı ayrılışı, ORF yönetim kurulu seçiminden yaklaşık beş ay önce Avusturya’nın gerçekten nasıl bir kamu yayıncısına ihtiyaç duyduğunu tartışmak için önemli bir fırsat sunuyor.

Önemli olan sürekli olarak “bir sonraki genel müdür kim olmalı?” sorusu değil, ORF’nin ülkeye nasıl hizmet etmesi gerektiği. Weißmann’ın ani istifasının arkasındaki sebepler hâlâ spekülasyon konusu; fakat bir gerçek var: Ülkenin en büyük medya kuruluşunun yaz aylarında yapılacak yönetim seçimi öncesinde kartlar tamamen yeniden dağıtılıyor. Favori aday Weißmann artık yarışta değil ve bundan sonra ne olacağı şu anda ülkenin en çok tartışılan konularından biri.

ORF [Österreichischer Rundfunk], Avusturya medya dünyasının açık ara en büyük, en bağımsız ve köklü amiral gemisi niteliğindeki kamu yayın kuruluşudur.

Pratikte iki olası senaryo var:

1. “Devam edin, burada bir şey yok” yaklaşımı:
   Bu, öngörülebilir olan ve yönetim kurulu liderleri ile politik danışmanlarının önceden planladığı senaryo. Mevcut Genel Müdür’ün düşmesi sonrası en güçlü rakip Alexander Hofer (Aşağı Avusturya ORF Eyalet Stüdyosu Direktörü) sessizce göreve getirilebilir. Bu, siyah-kırmızı-pembe koalisyonunun ORF’deki bir numara için ÖVP’ye verdiği öneri hakkını sorunsuz yerine getirmesini sağlar ve koalisyon içindeki dengeleri korur. Yönetim kurulu ise tartışmaları erteleyip reformları geciktirerek mevcut düzeni sürdürmüş olur.
2. ORF’nin gerçekten işlevi üzerine düşünmek:
   Bu senaryoda ORF’nin kamu hizmeti yükümlülüğü ve bir milyar Euro’luk bu medya kurumunun hangi alanlarda sorumlu olduğu sorusu gündeme gelir. Ancak mevcut durumda ORF’nin bu tartışmayı sistematik biçimde ertelediği eleştirileri de yapılmaktadır. Ö1’in “Morgenjournal” programında İsviçre’deki kamu yayıncılığı üzerine yapılan değerlendirmeler bu tartışmanın bir örneği olarak gösteriliyor.

Yoğun baskı ve hatalar

Klasik medya kurumları – başta Österreichischer Rundfunk [ORF] olmak üzere birçok kamu yayıncısı – bugün ciddi bir baskı altında. Bu baskının bir kısmı doğrudan siyasi kaynaklı. ORF Yönetim Kurulu’nda yer alan Peter Westenthaler, özellikle Freiheitliche Partei Österreichs [FPÖ] adına hareket ederek kurumu ve eleştirel gazeteciliği hedef alan açıklamalarıyla dikkat çekiyor. Bu tür çıkışlar, kamu yayıncılığının siyasal baskılar karşısında ne kadar bağımsız kalabildiği sorusunu yeniden gündeme getiriyor.

Ancak kamu yayıncılarının karşı karşıya olduğu sorunlar yalnızca siyasi baskıyla sınırlı değil. Kurumların kendi hataları da güven kaybını derinleştirebiliyor. Almanya’daki ZDF ve İngiltere’deki BBC, son yıllarda yaşanan bazı ciddi gazetecilik hataları nedeniyle kamu yayıncılığı modelinin itibarını zedeleyen tartışmaların merkezinde yer aldı. Bu durum, kamu yayıncılarının yalnızca siyasi müdahalelere karşı değil, aynı zamanda kendi editoryal standartlarını koruma konusunda da büyük bir sorumluluk taşıdığını gösteriyor.

Devlet destekli ya da kamu katkılarıyla finanse edilen medya kurumlarının meşruiyeti doğrudan toplumun güvenine bağlıdır. ORF her yıl yaklaşık 700 milyon Euro hanehalkı katkısı alıyor ve buna yaklaşık 300 milyon Euro reklam geliri ekleniyor. Bu büyüklükte bir bütçeye sahip bir kurum için kamuoyunun güveni yalnızca bir avantaj değil, varlığının temel şartıdır. Ancak eski genel müdür Roland Weißmann’ın ani ayrılığı, ORF’nin kurumsal kültürü ve yönetim anlayışı hakkında yeni soru işaretleri doğurdu.

Böyle bir ortamda güven kaybına verilecek yanıtın yalnızca “kamu yayıncılığı demokrasi için vazgeçilmezdir” demekle sınırlı kalması yeterli değildir. Kamu yayıncıları, güvenilirliklerini korumak istiyorlarsa şeffaflığı artırmak, editoryal bağımsızlığı güçlendirmek ve toplum adına iktidara soru sormaktan geri durmamak zorundadır.

Profesyonel gazetecilik kurumları, internet üzerindeki sorumsuz haber platformlarına karşı geçerli bir alternatif sunmak için her şeyi yapmalıdır.

ORF kime ait? Siyasi partilere mi, Avusturya’da yaşayanlara mı?

Avusturya’da kamu yayıncılığı denildiğinde akla gelen ilk kurum Österreichischer Rundfunk [ORF]’dir. Ülkenin en büyük medya kuruluşu olan ORF, televizyon, radyo ve dijital platformlarıyla milyonlarca insana ulaşıyor. Ancak kurumun büyüklüğü kadar bağımsızlığı da yıllardır tartışma konusu.

Kamu yayıncılığı teoride hükümetten bağımsızdır ve topluma hizmet eder. Fakat pratikte siyasi partilerin ORF üzerindeki etkisi Avusturya’da uzun süredir eleştiriliyor. Yönetim kurulundaki siyasi dengeler, atama süreçleri ve medya politikaları ORF’nin gerçekten ne kadar bağımsız olduğu sorusunu sürekli gündemde tutuyor.

Bu tartışmaların ortasında ORF gazetecileri zaman zaman kamu yayıncılığının ne anlama geldiğini hatırlatan güçlü mesajlar veriyor.

Bir gazetecinin başbakana “Bu doğru değil” diyebilmesi

ORF’nin en tanınmış gazetecilerinden biri olan Armin Wolf, sert ve veri temelli röportajlarıyla biliniyor. Wolf’un sunduğu Zeit im Bild 2 programı, Avusturya siyasetinde hesap sorulan en önemli platformlardan biri olarak görülüyor.

Pandemi döneminde Wolf ile dönemin başbakanı Sebastian Kurz arasında geçen bir röportaj Avusturya’da uzun süre tartışıldı.

Kurz, koronavirüsün yayılmasında göçmenlerin önemli rol oynadığını iddia etmişti. Wolf ise elindeki resmi verileri göstererek bu iddianın doğru olmadığını söyledi ve canlı yayında başbakana açık şekilde itiraz etti.

Bir kamu yayıncısının gazetecisinin görevdeki başbakana karşı “Bu doğru değil” diyebilmesi birçok kişi için ORF’nin demokratik sistemdeki rolünün somut bir göstergesiydi. Çünkü kamu yayıncılığı sadece haber aktarmak değil, iktidarı sorgulamak ve gerçekleri ortaya koymak anlamına gelir.

“ORF siyasi partilere değil, Avusturyalılara aittir”

ORF’nin bağımsızlığı tartışılırken sıkça hatırlatılan bir başka çıkış ise ORF Editörler Konseyi Başkanı Dieter Bornemann’dan geldi.

Presseclub Concordia [Avusturya Basın Kulübü Concordia] tarafından ödüle layık görülen Bornemann, Avusturya Parlamentosu’nda düzenlenen törende yaptığı konuşmada siyasilere doğrudan seslendi.

Konuşmasında gazeteciliğin temel ilkesini hatırlatan Bornemann şu ifadeleri kullandı:

“Siz hoşlanmasanız da bırakın biz işimizi yapalım. ORF siyasi partilere değil, Avusturyalılara aittir.”

Bu sözler yalnızca ORF gazetecilerine değil, aynı zamanda siyasetçilere de güçlü bir mesajdı. Çünkü kamu yayıncılığı, siyasi iktidarların kontrol edeceği bir araç değil; toplum adına sorular soran bir kurum olmak zorundadır.

Bornemann parlamentoda yaptığı konuşmanın devamında ise şöyle dedi:

“Siyasetçiler bizim ne düşmanımız ne de dostumuzdur […] Çünkü biz gazeteciyiz.”

Kamu yayıncılığı neden önemli?

Demokratik sistemlerde kamu yayıncılarının rolü yalnızca haber üretmek değildir. Aynı zamanda:

• hükümeti denetlemek
• farklı görüşlere yer vermek
• toplumun tamamını bilgilendirmek
• dezenformasyona karşı güvenilir bilgi sunmak

gibi görevleri de vardır.

Bu nedenle ORF gibi kurumların bağımsızlığı sadece bir medya meselesi değil, demokratik sistemin sağlığıyla doğrudan ilgilidir.

Tartışma bitmiş değil

Bugün Avusturya’da ORF üzerine tartışmalar devam ediyor. Kurumun yönetim yapısı, siyasi etkiler ve finansman modeli sık sık gündeme geliyor. Ancak tüm bu tartışmaların merkezinde tek bir soru var:

ORF gerçekten kime ait?

Resmî olarak yanıt açık: ORF bir kamu kurumudur ve Avusturya’daki hanelerden alınan katkı paylarıyla finanse edilir. Yani teoride siyasi partilere değil, topluma aittir.

Ancak bu ilkenin pratikte ne kadar korunacağı hem gazetecilerin mesleki duruşuna hem de siyasetin medya üzerindeki etkisini ne kadar sınırlayacağına bağlı.

Bu yüzden Bornemann’ın sözleri yalnızca bir ödül töreninde söylenmiş cümleler değil, Avusturya’da kamu yayıncılığının özünü hatırlatan bir uyarı olarak görülüyor:

“ORF siyasi partilere değil, Avusturyalılara aittir.” | ©DerVirgül