“Senden entelektüel olmaz” hikâyesi ve İlber Ortaylı

| Adem Hüyük

Sosyal medyada yıllardır dolaşan ve çoğu zaman bir anekdot gibi paylaşılan bir hikâye vardır. Kimi paylaşımlarda bu anlatı tarihçi İlber Ortaylı’ya, kimi zaman ise yazar Oğuz Atay’ın “Bir Bilim Adamının Romanı” kitabında anlattığı, hocası Prof. Dr. Mustafa İnan’a atfedilir. Ancak dikkatli bakıldığında bu sözlerin ya da hikâyenin söz konusu isimler tarafından doğrudan dile getirildiğini gösteren açık bir kaynak bulunmamaktadır.

Yani bugün sıkça paylaşılan “Senden entelektüel olmaz” hikâyesi büyük ölçüde anonim bir anlatıdır. Buna rağmen bu hikâyenin işaret ettiği tartışma yeni değildir. Entelektüellik, düşünce tarihi boyunca yalnızca bilgi birikimiyle değil, aynı zamanda düşünme biçimi ve davranış tarzıyla ilişkilendirilmiştir.

Viyana’da tanıştığım ve kendisini üniversite öğrencisi olarak tanıtan birçok kişiden duyduğum ilk cümlelerden biri çoğu zaman “Ben entelektüelim” olmuştur. Oysa entelektüellik üzerine düşünmeye başladığımda, bu kavramın kolayca dile getirilebilecek bir unvan olmadığını fark ettim.

Alman filozoflarını Türkçe–Almanca sözlük yardımıyla okumaya çalışırken yalnızca Hegel’in diyalektiğini kavrayabilmek için aylar harcadım. Daha sonra Sokrates’in diyaloglarını ve Sokratik yöntemi anlamaya çalışırken başlangıçta öngörmediğim bir düşünce örgüsüyle karşılaştım. Bu süreç bana yalnızca bilgi edinmenin değil, merakın ve sorgulamanın insanı nasıl dönüştürebildiğini gösterdi.

Felsefede diyalektik yalnızca bir düşünme tekniği değildir; aynı zamanda dünyayı anlamanın bir yoludur.

Sokrates, insanlara sorular sorarak onların doğru sandıkları düşünceleri sorgulatır ve kavramların içini açığa çıkarır. Bu yöntem düşüncenin berraklaşmasını sağlar.

Hegel ise diyalektiği daha geniş bir sistem içinde ele alır. Ona göre tarih ve düşünce karşıtlıkların çatışmasıyla ilerler. Bir düşünce ortaya çıkar, karşıtıyla karşılaşır ve bu gerilim yeni bir aşamanın doğmasına yol açar.

Karl Marx ise diyalektik yöntemi düşünce dünyasından çıkarıp toplumsal gerçekliğe taşır. Ona göre tarihsel değişimi belirleyen şey fikirler değil, üretim ilişkileri ve sınıfsal çelişkilerdir.

Bu üç düşünür arasında ilk bakışta büyük farklar var gibi görünse de aslında görünmez bir süreklilik vardır. Sorgulamayla başlayan düşünce, sistematik bir hareket kazanır ve sonunda toplumsal değişimin analizine kadar uzanır.

Belki de tam bu nedenle bir insanın kendisine kolayca “Ben entelektüelim” demesi bana her zaman tuhaf gelmiştir. Çünkü entelektüellik bir unvan değil, uzun bir öğrenme ve sorgulama sürecinin sonucudur.

Gerçek entelektüel, kendisini ilan eden kişi değildir. Sürekli soru soran, bildiğinden şüphe eden ve öğrenmeye devam eden kişidir.

Sosyal medyada dolaşan “Senden entelektüel olmaz” hikâyesi de aslında bu noktaya temas eder.

Hikâyeye göre bir öğrenci, üniversitedeki hocasına “Entelektüel olmak istiyorum” der. Hocası ise ona “Senden entelektüel olmaz” cevabını verir. Öğrenci bu söz karşısında öfkelenir, kendisini savunur ve ne kadar çok okuduğunu anlatır.

Profesör ise gülümseyerek şu karşılığı verir:

“Sen bana bir entelektüel gibi ‘Neden olmaz?’ diye sormadın. Bir köylü gibi kızdın, alındın ve öfkelendin.”

Hikâyenin devamında profesör, entelektüelliğin yalnızca bilgiyle değil, düşünme biçimi ve davranış kültürüyle ilgili olduğunu anlatır. Bu anlatı kimi zaman “entelektüellik manifestosu” gibi yorumlanır.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır. Entelektüellik, belirli bir sosyal sınıfa, aile geçmişine ya da akademik unvana indirgenebilecek bir özellik değildir.

Antik Yunan filozofları Sokrates ve Platon’un yaşadığı dönemde bugünkü anlamda üniversiteler yoktu. Buna rağmen düşünce tarihinin en etkili filozofları arasında yer aldılar.

Bu nedenle entelektüellik, diploma ya da akademik unvanla sınırlı bir nitelik değildir. Merak, sorgulama, eleştirel düşünme ve öğrenmeye açık bir zihin entelektüel gelişimin temelini oluşturur.

Entelektüeller genellikle yalnızca kendi alanlarıyla ilgilenmez. Sanat, edebiyat, tarih, bilim ve toplum üzerine düşünür; dünyada olup bitenleri anlamaya çalışırlar.

Sonuçta entelektüellik bir kimlik ilanı değil, süreklilik taşıyan bir düşünme pratiğidir. İnsan ancak öğrenmeye devam ettiği sürece entelektüel kalabilir.

Belki de bu yüzden gerçek entelektüeller kendilerini “entelektüel” olarak tanımlamak konusunda en isteksiz olanlardır.| ©DerVirgül