Avusturya’nın şeker vergisine ihtiyacı var mı?

Almanya, şekerli gazlı içeceklere vergi getirmeyi planlıyor. Avusturya’da ise bu tartışma muhtemelen yine siyasi gündemde sönümlenecek. Sağlık Bakanlığı bile konuya büyük bir ilgi göstermiyor. Oysa “şeker vergisi” [Soda Tax] için güçlü argümanlar var.

Şimdi Almanya da Avrupa’daki “şeker vergisi kulübüne” katılma yolunda. Finlandiya, Belçika veya Fransa gibi ülkeler hâlihazırda bu tür vergileri uyguluyor.

Die Presse’den Ulrike Weiser’in yorumuna göre, Devletler şekeri vergilendirmek istediğinde genellikle gazlı içeceklere yöneliyor. Bunun iki nedeni var: Birincisi, bu ürün grubu kolayca tanımlanabiliyor [örneğin tatlılarda sınır çizmek daha zor]. İkincisi ise şekerin önemli bir kısmı sıvı olarak tüketiliyor. Euromonitor verilerine göre Avusturya’da insanlar günde ortalama 23 gram şekeri gazlı içeceklerden alıyor; tatlılardan alınan miktar ise yaklaşık 15 gram.

Güçlü direnç
Peki bu tartışma Berlin’den Viyana’ya taşınır mı?

Aslında daha önce de taşındı. Örneğin 2018’de Birleşik Krallık şeker vergisini uygulamaya koyduğunda konu Avusturya’da da gündeme geldi.

2024’te ise bütçe açığı nedeniyle konu daha somut şekilde tartışıldı. Ekonomist Margit Schratzenstaller, Avrupa Komisyonu için yaptığı analizlere dayanarak şeker vergisi önerdi. Dönemin sağlık bakanı Johannes Rauch da bilimsel etkilerin incelenmesini istedi ve sonuçta bu yönde bir tavsiye ortaya çıktı.

Buna rağmen neden uygulanmadı? Sağlık ekonomisti Thomas Czypionka’ya göre tartışma çok hızlı sona erdi. Bunun başlıca nedeni içecek sektörü ve tarım lobisinin [özellikle şeker pancarı üreticilerinin] güçlü direnciydi.

Bugün de Sağlık Bakanı Korinna Schumann’ın ofisi temkinli: Tartışmaya karşı değiller ama konu hükümet programında yok. Ayrıca yakın zamanda alkollü içeceklerde vergi artışı konusunda uzlaşmaya varıldığı belirtiliyor. Olası AB düzeyindeki düzenlemelerin de beklenmesi gerektiği ifade ediliyor.

Enflasyona etkisi düşük
Avusturya gibi yüksek vergili bir ülkede, fiyatların daha da artması halkta hoş karşılanmayabilir. Araştırmalara göre şeker vergileri %70 ila %100 oranında tüketiciye yansıtılıyor. Ancak Schratzenstaller’a göre bunun genel enflasyon üzerindeki etkisi çok sınırlı, çünkü gazlı içeceklerin toplam harcama içindeki payı küçük.

Bu nedenle 2026’daki tartışmanın da önceki yıllar gibi sonuçsuz kalması muhtemel görünüyor.

Yine de olumlu etkiler var

1. Şeker oranı düşüyor
   Vergi uygulanan ülkelerde içeceklerin şeker oranı azalıyor. Özellikle vergi şeker miktarına göre kademeli olursa, üreticiler tariflerini değiştiriyor. Örneğin Birleşik Krallık’ta 2016’da duyurulan ve 2018’de yürürlüğe giren vergi öncesinde şirketler ürünlerini yeniden formüle etti. 2019’da yüksek şekerli içeceklerin oranı ciddi şekilde düştü.

Bazı eleştiriler, şeker yerine tatlandırıcı kullanılmasının sağlıklı olmadığını savunuyor. Ancak Czypionka’ya göre yüksek şeker tüketimiyle kıyaslandığında bu yine de daha iyi bir seçenek. Özellikle çocuklar ve gençlerde artan obezite riskine dikkat çekiyor.

2. Tüketim azalıyor
   Vergi, fiyatları artırdığı için tüketimi düşürüyor. Danimarka’da verginin kaldırılmasının ardından tüketimin %25’e kadar artması bunu gösteriyor.

Ancak enerji içecekleri bu eğilimin dışında kalıyor; fiyat artışları bu ürünlerde tüketimi pek azaltmıyor.

Eleştirilerden biri de şu: Bu tür vergiler düşük gelirli grupları daha fazla etkiliyor. Ancak aynı gruplar sağlık açısından en çok fayda sağlayan kesim de olabiliyor.

3. Sağlık etkileri henüz net değil
   En kritik soru sağlık üzerindeki etkiler. Birleşik Krallık’ta yapılan uzun süreli bir çalışmada, çocuklarda gazlı içeceklerden alınan şekerin yarı yarıya, yetişkinlerde ise üçte bir oranında azaldığı görüldü.

Bu önemli bir gösterge olsa da obezite, Diyabet veya kalp hastalıkları üzerindeki kesin etkileri kanıtlayan uzun vadeli çalışmalar henüz yeterli değil. Yine de modellemeler genel olarak olumlu etkiler öngörüyor.

Vergi tasarımı kritik
Verginin etkili olması için doğru tasarlanması gerekiyor:

• Çok düşük olmamalı
• Küçük üreticilere istisnalar tanınabilir
• Etiketleme ve bilinçlendirme kampanyalarıyla desteklenmeli
• Gelirlerin belirli amaçlara yönlendirilmesi öneriliyor

İçecek sektörünün direnci ise neredeyse kaçınılmaz. Ancak araştırmalara göre iş kaybı gibi korkular çoğu ülkede gerçekleşmedi. Buna karşılık sınır ötesi alışveriş [daha ucuz ülkelerden ürün alma] görülebiliyor.

Mali getirisi sınırlı
Sonuç olarak Czypionka’ya göre şeker vergisi tek başına çözüm değil; reklam kısıtlamaları gibi başka önlemlerle birlikte düşünülmeli. Sağlık etkileri “ılımlı” düzeyde: mucize beklenmemeli.

Almanya’da bu vergi büyük bir sağlık harcaması paketinin küçük bir parçası. Avusturya için ise beklenen gelir oldukça sınırlı: Schratzenstaller’a göre yılda “düşük iki haneli milyon Euro” seviyesinde. Üstelik bu tür vergiler zamanla tüketimi azalttığı için gelir de düşebilir.

Sonuç: Şeker vergisinin asıl amacı gelir değil, sağlık üzerindeki etkiler.| ©DerVirgül