‘Gavur İzmir’ | Hükümetin belediyelere yatırım desteği sıralamasında İzmir, 81 il içinde 77’nci sırada

| Adem Hüyük

Çoğumuz, “Gavur İzmir” söyleminin 19. yüzyıl sonrasında ortaya çıktığını ve kentin gayrimüslim nüfus yoğunluğuyla bağlantılı olduğunu düşünürüz. Ancak meselenin arka planı bundan daha derin ve daha siyasidir.

İzmir özellikle yaşam tarzı, kültürel yapısı ve siyasi tercihleri nedeniyle, Demokrat Parti döneminden bu yana iktidar çevreleri tarafından çoğu zaman “farklı” bir kent olarak konumlandırıldı. Kent, merkezi siyasetin gözünde zaman zaman adeta ayrı bir cumhuriyet gibi değerlendirildi.

| © Foto Der Virgül

Türkiye’nin üçüncü büyük kenti olan İzmir, tarih boyunca yoğun göç aldı. Ancak kentin dikkat çeken özelliklerinden biri, dışarıdan gelenleri zamanla kendi kültürel dokusu içinde dönüştürmesi ve güçlü bir “İzmirlilik” kimliği oluşturabilmesi oldu.

| © Foto Der Virgül

İzmir üzerinde siyasi ve toplumsal hâkimiyet kurmak isteyen iktidarlar ise bunu başaramadıklarında, kenti dışlayan bir söylem geliştirmeyi tercih etti. Bu noktada kökeni 1345 yılına kadar uzanan “Gavur İzmir” ifadesi, yıllar içinde yalnızca tarihsel bir tanımlama olmaktan çıkıp siyasi bir araç hâline dönüştürüldü.

| © Foto Der Virgül

Bugün de merkezi yönetimin belediyelere yönelik yatırım ve kaynak dağılımı tartışmalarında İzmir’in sık sık geri planda bırakıldığı eleştirileri yapılıyor. Hükümetin belediyelere yönelik yatırım desteği sıralamasında İzmir’in 81 il arasında 77’nci sırada yer alması, kentte uzun süredir dile getirilen “cezalandırılan şehir” tartışmalarını yeniden gündeme taşıdı.

Hükümete yatırım tepkisi: İzmir 81 il içinde 77’nci sırada

İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı Cemil Tugay, Halk TV’de konuk olduğu bir programda, hükümetin CHP’li belediyelere gerekli yatırım desteğini vermediğini belirtirken İzmir’in bu bakımdan 81 il arasında 77’nci sırada bulunduğunu açıkladı.

İktidarın AKP’li belediyelere verdiği desteklere dikkat çeken CHP’li siyasetçi, “Yapılan yatırımlara bakın. Epey bir yatırımı hükümet eliyle yapıyorlar. Hibeler veriliyor, istedikleri krediler sağlanıyor, yurt dışı kredileri onaylanıyor. Onlara her türlü kolaylık sağlanıyor. Niye, çünkü bunlar Türkiye Cumhuriyeti’nin şehirleri. Biz kimin şehriyiz? Biz hangi ülkenin şehriyiz?” diyerek tepkisini dile getirdi.

| © Foto Der Virgül

CHP’li belediye başkanı, “O vergileri sadece AK Partili belediyelerin olduğu şehirlerden mi topluyorsunuz? İzmir’den 2025 yılında tam 951 milyar lira vergi toplanmış. Yapılan yatırım ise 32 milyar. Bunun sonrasında, İzmir yatırımda 77’nci sırada. Bunu unutmasın kimse, bu zulüm bugün banadır yarın onadır, öbür gün sizedir, herkesedir. Zulmün sonu gelmez” diye ekledi.

“Canımızı mı alacaksınız?”

Halkın iradesine saygı duyulması gerektiğini ifade eden Tugay, “İzmir halkı birisini belediye başkanı seçtiği zaman, o belediye başkanının iradesine herkesin saygı göstermesi gerekiyor. En başta merkezi hükümet saygı gösterecek. Başka türlüsünün adı demokrasi olamaz. Öyle bir şey yok” diye konuştu. CHP’li siyasetçi, “Biz bir irade gösterelim diye seçildik. Öyle ensemize her vurulduğunda, ağzımızdan her lokmamız alındığında kenara pusalım, kaçalım, sinelim, boyun eğelim diye değil. Türkiye’de hiç kimsenin sindirilmeyi, ürkütülmeyi, korkak bir şekilde kenara kaçmayı savunduğunu, bunu doğru bulduğunu zannetmiyorum. Böyle hava estirildi, sanki herkes her şeyden korkuyor diye. Kimse bir şeyden korkmuyor. Canımızı mı alacaksınız?” ifadelerini kullandı.

| © Foto Der Virgül

Sistematik olarak muhalif düşüncede olan herkesi sindirmeyi amaçlayan bir anlayışın hâkim olduğunu söyleyen Tugay, “Sabah kalkınca bugün herhangi bir belediyeye operasyon olmuş mu diye bakıyoruz” dedi. “O kadar çok yaşadık ki bunu. İzmir Büyükşehir Belediyesi’ne de yaptılar” diyerek kamuoyunda “Kooperatif Davası” olarak da adlandırılan ve İzmir Büyükşehir Belediyesi iştiraki İZBETON AŞ’de taşeron şirketler eliyle yolsuzluk yapıldığı iddialarına ilişkin görülen davayı hatırlatan Tugay, birçok insanın suçsuz şekilde hapishanede bulunduğunu savundu.

| © Foto Der Virgül

CHP’nin kurultay davasının 1 Temmuz’a ertelenmesine de değinen İzmir Büyükşehir Belediye Başkanı “Bitirmiyor, sakız gibi uzatıyorlar. Bunlar gerçekten mide bulandıran, insanların kafasını karıştırmayı amaçlayan, dünya tarihine en kötü siyaset örneği olarak geçecek çok derin hukuksuzluklardır. Yanlış asla sonsuza kadar süremez, bu da öyle ya da böyle bitecek” dedi.

İzmir’e neden “Gavur İzmir” deniliyor?

İzmir için kullanılan “Gavur İzmir” ifadesinin kökeni konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Yaygın kanaatin aksine, bu deyimin yalnızca 19. yüzyıl sonrasında kentin gayrimüslim nüfus yoğunluğuna dayandığı yönündeki açıklama tek başına yeterli görülmemektedir.

| © Foto Der Virgül

Bazı araştırmalara göre, 14. ve 15. yüzyıllarda yaşanan çatışmalar, liman bölgesinin el değiştirmesi ve şehir içinde farklı hâkimiyet alanlarının oluşması, bu ayrışmanın zamanla halk diline de yansımasına neden olmuştur. Ancak bu anlatımların büyük ölçüde tarihsel yorumlara dayandığı ve konuya ilişkin kesin bir akademik uzlaşı bulunmadığı da belirtilmektedir.

| © Foto Der Virgül

Öte yandan, bazı tarihçiler ve yazarlar “Gavur İzmir” ifadesinin daha çok sonraki dönemlerde, kentin kültürel yapısı, yaşam tarzı ve modernleşme süreciyle ilişkili algılar üzerinden şekillendiğini ifade etmektedir. Bu yaklaşıma göre İzmir, liman kenti kimliği ve çok kültürlü yapısı nedeniyle farklı dönemlerde sembolik olarak “öteki şehir” şeklinde konumlandırılmıştır.

| © Foto Der Virgül

Bu konuda farklı tarihçiler ve araştırmacılar çeşitli yorumlar ortaya koymaktadır. Özellikle İlber Ortaylı ve Murat Bardakçı, ayrıca Ege bölgesi tarihi üzerine çalışmalarıyla bilinen Zeki Arıkan ile İzmir tarihi üzerine akademik çalışmaları bulunan Engin Berber gibi isimler, bu söylemin tek bir tarihsel döneme ya da tek bir nedene indirgenemeyeceğini; farklı tarihsel süreçler ve sosyo-kültürel ayrışmalar içinde değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

| © Foto Der Virgül

Bazı yorumlarda ise Mustafa Kemal Atatürk’ün İzmir’e verdiği önem ve kentin erken Cumhuriyet döneminden itibaren daha seküler ve modern bir kimlikle anılması da bu tür söylemlerin siyasi ve kültürel tartışmalarda yer bulmasına zemin hazırladığı ifade edilmektedir. Ancak bu değerlendirme de daha çok yorum niteliğindedir.

| © Foto Der Virgül

Sonuç olarak, “Gavur İzmir” ifadesinin tek bir tarihsel kökene indirgenemeyeceği; farklı dönemler, siyasi koşullar ve kültürel algıların birleşimiyle zaman içinde şekillenmiş çok katmanlı bir söylem olduğu söylenebilir.| ©DerVirgül