Geist-Arbeiter’lerin Göçmenlikle İmtihanı…

Almanca bilmeyen okurlar için başlıktaki iki kavramı kısaca açıklamak isterim. Gast-Arbeiter, Almancada kelime anlamıyla “misafir işçi” demektir. Özellikle 1960’lardan itibaren Almanya’ya çalışmak üzere gelen yabancı işçileri tanımlamak için kullanılan tarihsel bir kavramdır. Geist-Arbeiter ise burada analojik olarak kullandığım bir adlandırmadır. 

Bu adlandırmaya tesadüfen rastladım. Twitter’da gezinirken kendini “Geistarbeiter” olarak tanımlayan bir hesapla karşılaştım[1]. İsim çok hoşuma gitti ve bu kavramı, son on yıldır Türkiye’den Avrupa’ya göç eden beyaz yakalı göçmenleri tanımlamak için kullanmaya karar verdim. Almancada Geist “zihin”, “tin” veya “düşünsel yeti” anlamlarına gelir. Bu nedenle Geist-Arbeiter kavramını bilgiye, eğitime ve zihinsel emeğe dayanan beyaz yakalı göçmenleri, başka bir ifadeyle “zihinsel emekçileri” tanımlamak için kullanıyorum. Bu yazıdaki asıl amacım, Gast-Arbeiter ile Geist-Arbeiter karşıtlığı üzerinden iki farklı tarihsel göç biçimi arasında analojik bir bağ kurmak ve göçün geçirdiği sınıfsal dönüşümü dilsel düzeyde görünür kılmak. 

Türkiye’den Avrupa’ya yönelen göçün son yıllarda yalnızca niceliksel olarak değil, sosyolojik açıdan da belirgin bir dönüşüm geçirdiğini düşünüyorum. 1960’lardan itibaren başta Almanya olmak üzere Batı Avrupa’ya gelen ilk kuşak göçmenlerin önemli bir bölümü, sanayi üretiminin ihtiyaç duyduğu işgücünü karşılayan mavi yakalı çalışanlardan oluşuyordu. Bugün ise Türkiye’den Avrupa’ya göç edenler arasında üniversite mezunları, mühendisler, doktorlar, akademisyenler, yazılımcılar ve farklı profesyonel meslek grupları belirgin bir ağırlık kazanmış durumda. Bu iki göç biçimi arasındaki farkı Gast-Arbeiter ve Geist-Arbeiter ayrımı üzerinden okumak faydalı bir bakış açısı sunuyor.  

Bu ayrım yalnızca yapılan işin niteliğiyle ilgili değil. Pierre Bourdieu’nün habitus kavramı üzerinden baktığımızda asıl farkın, iki göçmen grubunun Avrupa’ya beraberinde getirdiği sınıfsal deneyimde, kültürel sermayede ve toplumsal statü beklentisinde ortaya çıktığını düşünüyorum. İlk kuşak Gast-Arbeiter’in önemli bir bölümü Türkiye’nin kırsal veya taşra bölgelerinden, sınırlı eğitim olanaklarına sahip toplumsal çevrelerden geliyordu. Son yıllarda gelen Geist-Arbeiter ise Avrupa’ya çok farklı bir habitusla geliyor. Bu yeni göçmenlerin önemli bir kısmı Türkiye’de yüksek eğitim düzeyine, mesleki uzmanlığa ve belirli bir kültürel ya da sembolik sermayeye sahipti. Kendi toplumunda doktor, mühendis, akademisyen ya da başka bir profesyonel kimlikle tanınan kişi, Avrupa’ya geldiğinde bu sermayenin artık aynı değeri taşımadığını fark ediyor. Kişinin sahip olduğu sermaye ortadan kalkmıyor; fakat içine girdiği yeni alan (Feld), bu sermayenin değerini yeniden belirliyor. Diploma, mesleki deneyim ve yabancı dil bilgisi varlığını korurken, kişinin adı, aksanı, kökeni veya “Ortadoğulu göçmen” kategorisine dâhil edilmesi, göç ettiği toplumun algısında daha belirleyici hale geliyor. 

Buradaki temel gerilim, kişinin kendi ülkesinde kendisini toplumsal olarak konumlandırdığı yer ile başkaları (örneğin Alman toplumu) tarafından konumlandırıldığı yer arasındaki mesafede yatıyor. Türkiye’de yüksek kültürel sermayeye sahip bir birey, Almanya’da kendisini öncelikle mesleği üzerinden tanımlıyor; fakat karşısındaki toplumsal bakış onu önce “Türk”, “Kürt”, “Müslüman” veya genel olarak “göçmen” kategorisi içinde görüyor. Yeni kuşak göçmenler olan Geist-Arbeiter’in gündelik ayrımcılık karşısında zaman zaman son derece sert tepki göstermesinin nedeni yalnızca politik duyarlılık değil. Burada açık bir statü uyuşmazlığı olduğunu düşünüyorum: Kişinin habitusuna yerleşmiş olan “Bana nasıl davranılması gerekir?” beklentisi ile yeni toplumsal alanda karşılaştığı muamele arasında doğrudan bir çatışma oluşuyor. 

Dikkat çekici bir diğer nokta da Geist-Arbeiter’in Avrupa’daki ilk tepkilerinden birinin, bu durumun sorumluluğunu eski göçmenlere yüklemek olması. Yeni gelen eğitimli göçmenin, Almanya’daki olumsuz “Türk göçmeni” imajının geçmişte gelen eğitimsiz ve taşralı göçmenlerin davranışlarından kaynaklandığını düşündüğünü gözlemliyorum. Kendisini eski Gast-Arbeiter’den ayırarak, açık ya da örtük biçimde “Ben onlardan farklıyım” demeye çalışıyor. Bana göre tam da bu noktada paradoksal bir durum ortaya çıkıyor: Alman toplumunda göçmenler hakkında tarihsel olarak kurulmuş sınıfsal ve kültürel hiyerarşi, bu kez Geist-Arbeiter’in kendisi tarafından içselleştiriliyor. Kişi, kendisine yöneltilen sembolik sınıflandırmaya itiraz ederken aynı sınıflandırmayı kendisinden daha aşağıda gördüğü Gast-Arbeiter’e yöneltiyor. 

Fakat zamanla bu algının dönüştüğünü düşünüyorum. Yeni Geist-Arbeiter, yaşadığı toplumu ve önceki kuşak göçmenleri daha yakından tanıdıkça, eski kuşağın karşılaştığı sorunların yalnızca eğitim eksikliği, dil yetersizliği veya “entegrasyon sorunu” ile açıklanamayacağını görmeye başlıyor. İş piyasasındaki ayrımcılık, konut piyasasındaki eşitsizlikler, eğitim sistemindeki ayrıştırıcı mekanizmalar, etnik kategorileştirme ve gündelik hayattaki sembolik sınırlar zamanla daha görünür hale geliyor. Böylece başlangıçta kendisini Gast-Arbeiter’den ayırmaya çalışan Geist-Arbeiter, zaman içinde kendi deneyimi ile eski kuşağın deneyimi arasındaki sürekliliği keşfediyor. 

Bu nedenle Gast-Arbeiter ile Geist-Arbeiter arasındaki temel farkı yalnızca birinin fabrikada, diğerinin ofiste çalışması üzerinden okumuyorum. Asıl farkın, Avrupa’ya hangi habitusla, hangi sermaye bileşimiyle ve hangi toplumsal tanınma beklentisiyle gelindiğinde yattığını düşünüyorum. Zamanla bu iki Fark ya da  iki deneyim sonunda aynı yapısal noktada kesişiyor: Göçmen, sahip olduğu bireysel niteliklerden bağımsız olarak, yeni toplumda önceden kurulmuş kategoriler içinde sınıflandırılıyor. Bourdieu’nün kavramlarıyla düşündüğümüzde mesele yalnızca insanların kim olduğu değil; toplumun onları nasıl adlandırdığı ve bu adlandırmanın hangi sembolik iktidar ilişkileri içinde gerçekleştiğidir. 

Dolayısıyla Geist-Arbeiter’in Avrupa’daki en önemli öğrenme süreçlerinden biri tam olarak budur. Başlangıçta mesele “Bizi eski göçmenlerle karıştırıyorlar” şeklinde algılanıyor. Fakat Geist-Arbeiter’ler de zamanla asıl sorunun başka bir yerde olduğunu fark ediyor. Özetle mesele, bir ülkeye mavi yakalı ya da beyaz yakalı olarak göç etmemiz değil. Asıl mesele, bizi, yani göçmenleri, belirli bir toplumsal kategoriye yerleştiren “ev sahibinin” bakışının kendisidir. | ©DerVirgül / Ramazan Yaylalı

[1] Hesaba bu linkten ulaşabilirsiniz: https://x.com/_geistarbeiter?s=20