Başarılı Türk Kimdir?

Viyana’da neredeyse her gün yeni bir Türkçe haber sayfası açılıyor.

Bundan rahatsız değilim.

Aksine, insanların düşüncelerini ifade edebilmesini, farklı seslerin çoğalmasını ve toplumun kendi dilinde bilgiye ulaşmasını demokratik bir kazanım olarak görüyorum.

Ancak bir haber sayfası açmakla gazetecilik yapmak arasında önemli bir fark olduğunu düşünüyorum.

Bu farkı belirleyen şey yalnızca gazetecilik eğitimi, meslekte geçirilen yıllar veya sahip olunan diplomalar değildir.

Bir insan gazetecilik diploması olmadan da iyi bir gazeteci olabilir.

Ama gazetecilik yaptığını söyleyen insanın her şeyden önce bilgiye karşı sorumluluk duyması gerekir.

Çünkü gazetecilik yalnızca bir olayın gerçekleştiğini duyurmak değildir. O olayın nedenlerini, sonuçlarını, tarihsel bağlamını ve toplum üzerindeki etkilerini araştırmaktır.

Daha da önemlisi, gazetecilik insanı tanımayı gerektirir.

İnsanı tanımak ise yalnızca onun milliyetini, dinini, mesleğini veya ekonomik durumunu bilmek değildir.

Onun yaşadığı toplumsal koşulları, sınıfsal konumunu, tarihini ve çelişkilerini de anlamaktır.

Gazetecinin yalnızca kalemi değil, vicdanı da olmalıdır.

Bir kelimenin taşıdığı sorumluluk

Yıllar önce Viyana’da Türkçe yayın yapan bir haber sayfasında bir başlık okumuştum.

Hatırladığım kadarıyla şöyleydi:

“Viyana’da Ermenilere karşı yürüyoruz.”

Bu başlık beni düşündürdü.

Neden Ermenilere karşı yürüyelim?

Ermenistan hükümetinin politikalarını eleştirebiliriz. Bir devletin aldığı kararlara itiraz edebiliriz. Demokratik gösteriler düzenleyebiliriz.

Ama bir halka karşı neden yürüyelim?

Ermenistan hükümetinin aldığı kararlarla Ermeni halkını aynı şey olarak görebilir miyiz?

İşte gazetecilikte kullanılan tek bir kelimenin bile ne kadar önemli olduğunu burada görüyoruz.

Bir devletin politikalarını eleştirmek başka, bir halkı hedef göstermek başka bir şeydir.

Üstelik bu yalnızca Ermeniler için geçerli değildir.

Türkler, Kürtler, Avusturyalılar veya başka herhangi bir halk için de aynı ilke geçerlidir.

Bir hükümetin politikalarından bütün bir toplumu sorumlu tutamayız.

Gazeteciliğin temel sorumluluklarından biri, bu ayrımı yapabilmektir.

Çünkü yanlış kullanılan bir kelime, yalnızca yanlış bilgi üretmez. Toplumun başka insanlara ve topluluklara bakışını da etkileyebilir.

İki devlet arasında gazetecilik

Avusturya’daki Türkiye kökenli toplumun kendine özgü bir durumu var.

Bu toplumun Türkiye ile tarihsel, kültürel ve ailevi bağları bulunuyor. Aynı zamanda Avusturya’da yaşıyor, çalışıyor, çocuklarını yetiştiriyor ve geleceğini burada kuruyor.

Dolayısıyla iki ülkenin siyasi kararlarından da etkileniyor.

Ancak yıllar içinde Türkçe yayın yapan bazı mecralarda dikkatimi çeken bir çelişki oldu.

Avusturya hükümetinin göç politikaları, yabancılar yasası veya vatandaşlık uygulamaları sert biçimde eleştirilirken, Ankara hükümetinin Türkiye kökenli insanları doğrudan ilgilendiren kararları aynı ölçüde sorgulanmıyordu.

Elbette her yayın organının farklı bir yayın politikası olabilir.

Ama gazetecilikte eleştirinin ölçüsü, eleştirilen devletin hangisi olduğuna göre değişmemelidir.

Ben Türkiye’yi savunabilirim.

Avusturya’yı da savunabilirim.

Ancak savunacağım şey, bir devletin bütün politikaları değil, haklı olduğuna inandığım ve kanıtlarla destekleyebildiğim tutumlarıdır.

Türkiye’nin haksız olduğu yerde Türkiye’yi, Avusturya’nın haksız olduğu yerde Avusturya’yı eleştirebilmeliyim.

Çünkü gazetecinin sadakati bir hükümete, bir siyasi partiye veya bir devletin çıkarlarına değil, öncelikle gerçeğe karşı olmalıdır.

Bir ülkeyi sevmek, o ülkeyi yönetenlerin bütün kararlarını onaylamayı gerektirmez.

Aynı şekilde bir ülkenin yanlışlarını eleştirmek de o ülkeye düşman olmak değildir.

Bu ayrımı yapamadığımızda gazetecilik, kolaylıkla siyasi propagandanın bir aracına dönüşebilir.

Toplum kimin toplumu?

Avusturya’daki Türkiye kökenli toplumu yalnızca iki devlet arasındaki ilişkiler üzerinden değerlendirmek de önemli bir eksikliktir.

Ankara’nın bu toplumdan beklentileri olabilir.

Viyana’nın da kendine özgü entegrasyon, göç ve vatandaşlık politikaları vardır.

Diplomatik ilişkiler, devletlerin kendi vatandaşlarıyla veya diasporayla kurdukları temaslar ve lobi faaliyetleri elbette gazeteciliğin konusudur.

Ancak burada unutulmaması gereken bir gerçek var.

Avusturya’daki Türkiye kökenli toplum, iki devletin siyasi çıkarlarından ibaret değildir.

Bu toplumun işçileri, işsizleri, emeklileri, öğrencileri, kadınları, gençleri, küçük esnafı ve farklı sınıflardan insanları var.

Her birinin farklı sorunları ve beklentileri bulunuyor.

İki devlet arasındaki diplomatik görüşmeleri haberleştirmek önemlidir.

Ancak diplomatik bir toplantıda verilen mesajla, sabahın beşinde işe gitmek için evinden çıkan bir işçinin yaşadığı hayat aynı şey değildir.

Gazetecilik her ikisini de görebilmelidir.

Hatta bazen asıl haber, diplomatik salonların dışında kalan insanların hayatında gizlidir.

Başarılı Türkler

Son yıllarda sosyal medyada sık sık karşılaştığım bir ifade var:

“Başarılı Türkler.”

Bir Türkiye kökenli doktor önemli bir göreve gelmiş.

Bir mühendis uluslararası bir şirkette yükselmiş.

Bir akademisyen bilimsel bir başarı elde etmiş.

Bir iş insanı büyük bir yatırım gerçekleştirmiş.

Bunların hepsi elbette haber değeri taşıyabilir.

Bu insanların emeklerini, çalışmalarını ve başarılarını küçümsemek gibi bir düşüncem yok.

Ancak burada kendime başka bir soru soruyorum:

Başarıyı kim tanımlıyor?

Neden başarı denildiğinde aklımıza öncelikle doktorlar, mühendisler, akademisyenler veya iş insanları geliyor?

Neden bir fabrikada kırk yıl çalışan insanı aynı başlık altında görmüyoruz?

Neden bir temizlik işçisinin yaşamını başarı hikâyesi olarak anlatmıyoruz?

Neden bir inşaat işçisinin emeğini, bir hastanenin başhekiminin başarısı kadar önemli görmüyoruz?

Bir toplumun başarısı yalnızca o toplumdan çıkan yüksek gelirli veya yüksek statülü insanların sayısıyla mı ölçülür?

Yoksa o toplumun ortak emeğiyle de ölçülmesi gerekmez mi?

1964’ten bugüne: Görünmeyen başarı

Türkiye ile Avusturya arasında 1964 yılında imzalanan işgücü anlaşması, Türkiye’den Avusturya’ya yönelik işçi göçünün önemli dönüm noktalarından biriydi.

Binlerce insan doğduğu topraklardan ayrılarak bilmediği bir ülkeye geldi.

Çoğu Almanca bilmiyordu.

Avusturya’nın hukuk sistemini, çalışma yaşamını ve toplumsal yapısını tanımıyordu.

Ancak çalıştılar.

Fabrikalarda, inşaatlarda, sanayi işletmelerinde, temizlik işlerinde ve hizmet sektöründe emek verdiler.

Avusturya’nın ekonomik yaşamına katkıda bulundular.

Kimileri ağır çalışma koşullarıyla karşılaştı. Kimileri iş kazaları yaşadı. Kimileri dil engeli ve ayrımcılıkla mücadele etti.

Ama yaşamlarını burada kurdular.

Çocuklarını büyüttüler.

Kendilerinden sonraki kuşaklara yeni imkânlar sağladılar.

Bugün Avusturya’da Türkiye kökenli doktorların, mühendislerin, akademisyenlerin ve iş insanlarının bulunmasında bu kuşakların emeğinin de önemli bir yeri vardır.

Peki, onların başarı hikâyesini kim anlatıyor?

Bir işçi babanın çocuğunun doktor olması başarı olarak görülüyor.

Peki, o babanın kırk yıl boyunca çalışması neden başlı başına bir başarı olarak görülmüyor?

Bir temizlik işçisinin kızı mühendis olduğunda ailesiyle gurur duyuyoruz.

Peki, o annenin yıllarca sabahın erken saatlerinde çalışarak hayatını sürdürmesini neden haber değeri taşıyan bir emek hikâyesi olarak görmüyoruz?

Dahası, bir işçinin çocuğu doktor olmasa ne değişir?

O işçinin emeği daha mı az değerlidir?

Bence burada çok önemli bir düşünsel sorun var.

İşçi sınıfının başarısını, yalnızca çocuklarının işçi sınıfından çıkabilmesi üzerinden tanımlıyoruz.

Oysa işçi sınıfının kendi tarihi, kendi başarıları, kendi mücadelesi ve kendi toplumsal değeri vardır.

Bir insanın başarısını yalnızca sınıfsal yükselişiyle değerlendirmek, geride kalan milyonlarca insanın emeğini görünmez kılabilir.

Sınıfı görmeyen gazetecilik

Burada mesele yalnızca haber seçimi değildir.

Mesele, topluma hangi gözle baktığımızdır.

Avusturya’daki Türkiye kökenli insanları yalnızca ortak millî kimlikleri üzerinden değerlendirdiğimizde, aralarındaki sınıfsal farklılıkları da gözden kaçırıyoruz.

Bir fabrikada çalışan işçiyle büyük bir şirketin sahibi aynı dili konuşabilir.

Aynı ülkenin kökenlerinden gelebilir.

Aynı kültürel gelenekleri paylaşabilir.

Ancak ekonomik koşulları, çalışma yaşamındaki konumları ve gelecek beklentileri birbirinden oldukça farklı olabilir.

Gazetecilik bu farklılıkları görmezden gelemez.

Çünkü toplum yalnızca milliyetlerden oluşmaz.

Toplum aynı zamanda sınıflardan, ekonomik ilişkilerden ve farklı yaşam koşullarından oluşur.

Bir gazeteci, toplumun başarılı insanlarını haberleştirirken başarıyı yalnızca ekonomik güç, mesleki unvan veya toplumsal statü üzerinden tanımlıyorsa, farkında olmadan belirli bir sınıfın değerlerini bütün topluma ait değerler gibi sunabilir.

İşte burada felsefenin önemi ortaya çıkar.

Gazeteci, kullandığı kavramları sorgulayabilmelidir.

Başarı nedir?

Değer nedir?

Emek nedir?

Adalet nedir?

Toplum kimin başarısını ödüllendiriyor, kimin emeğini görünmez kılıyor?

Bunlar yalnızca felsefi sorular değildir.

Aynı zamanda gazeteciliğin gündelik sorularıdır.

Gazetecilik neden felsefeye ihtiyaç duyar?

Bir gazetecinin mutlaka felsefe diplomasına sahip olması gerektiğini düşünmüyorum.

Ancak felsefi düşünme yeteneğine sahip olması gerektiğine inanıyorum.

Çünkü felsefe insana yalnızca düşünmeyi değil, kendi düşüncesinden de şüphe etmeyi öğretir.

Bir haberin doğru olduğuna inanabilirsiniz.

Ama neden doğru olduğuna inanıyorsunuz?

Kaynağınız güvenilir mi?

Olayı bütün yönleriyle araştırdınız mı?

Kullandığınız dil bir insanı veya topluluğu haksız yere hedef gösteriyor mu?

Kendi siyasi düşüncenize yakın insanların yanlışlarını da aynı açıklıkla haberleştirebiliyor musunuz?

Bunları sorgulamadan gazetecilik yaptığınızı düşünmek kolaydır.

Oysa gazetecilik, insanın kendi doğrularını da sürekli sınamasını gerektirir.

Burada vicdanı yalnızca duygusal bir kavram olarak kullanmıyorum.

Vicdan, yaptığımız işin başkalarının yaşamını etkileyebileceğini bilmektir.

Bir yanlış haberin bir insanın itibarını zedeleyebileceğini, iki toplum arasında önyargıları güçlendirebileceğini veya insanların hakları konusunda yanlış kararlar almasına neden olabileceğini kavramaktır.

Özellikle göçmen toplumlara yönelik yayınlarda bu sorumluluk daha da önem kazanır.

Çünkü yaşadığı ülkenin dilini yeterince bilmeyen veya kurumlarına ilişkin bilgiye sınırlı erişimi bulunan insanlar, kendi ana dillerinde yayımlanan haberlere daha fazla ihtiyaç duyabilir.

Bu ihtiyaç, gazeteciliğin sorumluluğunu azaltmaz.

Tam tersine artırır.

Bilgiye ulaşmakta zorlanan bir topluma yanlış bilgi vermek, o toplumun zaten sınırlı olan imkânlarını daha da daraltabilir.

Haber sayfası açmak kolay, sorumluluk taşımak zor

Bugün bir Facebook sayfası açmak birkaç dakika sürüyor.

Bir haberin başlığını değiştirmek, başka bir kaynaktan alınan bilgiyi yeniden yayımlamak veya sosyal medyada gündem oluşturmak da teknik olarak oldukça kolay.

Ancak gazetecilik bunlardan ibaret değildir.

Bir haberi doğrulamak, olayın taraflarına ulaşmak, kaynakları karşılaştırmak ve yanlış yaptığında bunu açıkça düzeltmek gerekir.

Gazetecilik yalnızca insanlara ne düşünmeleri gerektiğini söylemek değildir.

İnsanların kendi düşüncelerini oluşturabilecekleri güvenilir bilgiyi sunmaktır.

Bu nedenle yeni açılan haber sayfalarının sayısından çok, topluma sundukları bilginin niteliğiyle ilgileniyorum.

Kimsenin gazetecilik yapma hakkını sorgulamıyorum.

Ancak gazetecilik yaptığını söyleyen herkesin, bu mesleğin sorumluluklarını da üstlenmesi gerektiğini düşünüyorum.

Yeni başlayan bir insan çok iyi bir gazeteci olabilir.

Yirmi yıldır bu işi yapan bir insan da yanlış yapabilir.

Meslekte geçirilen zaman kimseye yanılmazlık kazandırmaz.

Önemli olan, gerçeğin karşısında nasıl bir tutum alındığıdır.

Sesi duyulmayanların gazeteciliği

Ben gazeteciliğin yalnızca güçlü insanların sözlerini aktarmakla sınırlı kalmaması gerektiğine inanıyorum.

Elbette siyasetçilerin açıklamalarını haberleştireceğiz.

Büyükelçilerin görüşmelerini, devletlerin kararlarını, diplomatik ilişkileri ve önemli ekonomik gelişmeleri takip edeceğiz.

Başarılı doktorların, mühendislerin ve akademisyenlerin çalışmalarını da anlatacağız.

Ancak bütün bunları yaparken başka insanları unutmamalıyız.

Sabahın erken saatlerinde işe giden temizlik işçisini.

Yıllarca bir fabrikada çalışan emekliyi.

İnşaatlarda ömrünü geçiren işçiyi.

Çocuklarını tek başına büyüten anneyi.

Dil bilmediği bir ülkede yaşam kurmaya çalışan göçmeni.

İşini kaybeden, hakkını arayan veya sesini duyuramayan insanı.

Çünkü bu insanların yaşamları yalnızca birer sosyal sorun değildir.

Aynı zamanda bu ülkenin tarihidir.

Avusturya’daki Türkiye kökenli toplumun tarihini yalnızca dernek başkanlarının, iş insanlarının, diplomatların veya siyasetçilerin faaliyetleri üzerinden yazamayız.

O tarihin önemli bir bölümü fabrikalarda, işçi lojmanlarında, inşaatlarda, küçük evlerde ve çalışma yaşamının içinde yazıldı.

Bugün o tarihin izlerini görmek istiyorsak, yalnızca toplumun ön sıralarında oturanlara değil, arka sıralarında sessizce yaşamış insanlara da bakmalıyız.

Çünkü bazen bir toplumun gerçek tarihini, en az konuşan insanlar taşır.

Peki, başarılı Türk kimdir?

Yazının başındaki soruya dönmek istiyorum.

Başarılı Türk kimdir?

Bir doktor mu?

Bir mühendis mi?

Bir akademisyen mi?

Bir iş insanı mı?

Elbette olabilir.

Ama neden yalnızca onlar?

Kırk yıl fabrikada çalışan bir işçi neden başarılı olmasın?

Bir temizlik işçisi neden başarılı sayılmasın?

Bir inşaat işçisi, yaptığı binalarla bir ülkenin yaşamına katkıda bulunurken neden başarı hikâyelerinin dışında bırakılsın?

Üstelik bir insanın değerli olması için mutlaka bizim tanımladığımız anlamda başarılı olması da gerekmez.

İşsiz bir insanın, engelli bir insanın veya yaşamı boyunca ekonomik güçlüklerle mücadele etmiş bir insanın da anlatılmaya değer bir hikâyesi vardır.

İnsan onuru başarıya bağlı değildir.

Gazeteciliğin görevi de insanlara yalnızca başarılarına göre değer biçmek olmamalıdır.

Belki de asıl soruyu değiştirmemiz gerekiyor.

“Başarılı Türk kimdir?” diye sormadan önce, “Biz başarıyı neden yalnızca belirli insanların hayatında arıyoruz?” diye sormalıyız.

Çünkü başarıyı yalnızca yukarıya çıkanların hikâyesi olarak anlatırsak, o yükselişi mümkün kılan insanların emeğini unuturuz.

Oysa Avusturya’daki Türkiye kökenli toplumun hikâyesi, yalnızca bireysel yükselişlerin değil, kuşaklar boyunca verilen emeğin de hikâyesidir.

Ve ben gazeteciliğin biraz da bu görünmeyen emeği görünür kılmak olduğuna inanıyorum.

Bir toplumun tarihini yalnızca başarılı olduğu söylenen insanlar üzerinden değil, o toplumu var eden insanların yaşamları üzerinden anlatmak gerektiğini düşünüyorum.

Çünkü bazen en büyük başarı, kimsenin başarı olarak görmediği bir hayatın içinde saklıdır.

Gazetecilik yalnızca sesi duyulanların söylediklerini aktarmak değil, sesi duyulmayanların neden duyulmadığını da araştırmaktır.

| DerVirgül