Ölüme yaklaşan insanlar hangi rüyaları görüyor?

Florence mutfak masasının başında oturuyor. Eşi yanında, kızı da orada. Birlikte gülüyor, akşam yemeği yiyorlar; eskiden olduğu gibi.

Ancak bir fark var: Hem eşi hem de kızı yıllar önce hayatını kaybetmiş durumda.

Florence daha sonra yaşadıklarını şöyle anlatıyor:

“Her şey o kadar gerçekti ki… Sanki hiç ayrılmamışız gibiydi.”

Bu sıradan bir rüya değil, bir karşılaşmaydı. Florence, hayatında daha önce hiç bu kadar yoğun bir rüya görmediğini söylüyor. Korku hissetmemişti. Tam tersine derin bir huzur ve onları yeniden göreceğine dair güçlü bir his vardı.

Florence, bu olaydan beş gün sonra hayatını kaybetti.

Hayatlarının son günlerinde birçok insan benzer deneyimler yaşadığını anlatıyor. Bunlar çoğu zaman uyku sırasında görülen rüyalar, bazen de uyanıkken yaşanan görüler şeklinde ortaya çıkıyor. Bu deneyimleri yaşayan kişiler için bunlar sıradan rüyalardan çok daha gerçek hissediliyor. Dışarıdan bakanlar içinse tuhaf ya da ürkütücü görünebiliyor.

Bilim dünyasında bu deneyimler “ölüm öncesi rüyalar ve görüler” olarak tanımlanıyor. Uzun yıllar boyunca tıpta bunlar daha çok ani bilinç bulanıklığı ya da ilaçların etkisi olarak değerlendirildi. Ancak bugün bunun yeterli bir açıklama olmadığı düşünülüyor.

Her 10 kişiden 9’u ölüm öncesi rüya görüyor
ABD’li nörobiyolog, palyatif bakım uzmanı ve hospice doktoru Christopher Kerr, 1990’lı yılların sonlarından bu yana yaşamın son dönemindeki rüya ve görüler üzerine çalışıyor.

Bu haberde yer verilen örnekler de Kerr’in palyatif bakım araştırmalarındaki vaka kayıtlarından alındı.

Kerr ve ekibi yaklaşık 10 yıl boyunca 1400’den fazla hospis hastasıyla yaşamlarının sonuna kadar görüşmeler yaptı. Ancak yalnızca zihinsel olarak açık durumda olan ve bilinç bulanıklığı yaşamayan hastalar araştırmaya dahil edildi.

Sonuç dikkat çekiciydi: Hastaların yaklaşık yüzde 90’ı en az bir kez bu tür rüya ya da görüler yaşadığını anlattı. Bu durum yaşa, kökene ya da sosyal çevreye göre değişmiyordu.

Kerr bu insanları “kafası karışmış” kişiler olarak değil, tam tersine “olağanüstü derecede açık ve dikkatli” insanlar olarak tanımlıyor. Ona göre bu kişiler odaklanmış, uyanık ve iç dünyalarına yönelmiş durumdaydı.

Ölüm öncesi rüyalar üzerine yeni bir İtalyan araştırmasının başyazarı ve psikolog Elisa Rabitti de aynı noktaya dikkat çekiyor:

“Ölüm öncesi rüyalar genellikle yaşadıklarını tutarlı biçimde anlatabilen, dikkatini ve yön duygusunu kaybetmemiş insanlarda görülüyor.”

Yolculuk, yeniden buluşma ve aidiyet
Bu rüyalar canlı, yoğun ve anlam yüklü oluyor. Ölüm yaklaştıkça da sıklıkları ve etkileri artıyor.

Çoğu zaman hayatını kaybetmiş yakınlarla ya da evcil hayvanlarla karşılaşmalar yaşanıyor. Bu kişiler geri dönüp teselli veriyor.

Birçok rüya yolculuk, hazırlık ve “yolda olma” duygusu etrafında şekilleniyor. İlişkiler yeniden kuruluyor, çatışmalar çözülüyor, suçluluk ve pişmanlık duyguları gündeme geliyor.

Kerr şöyle diyor:

“İnsanlar ölüme yaklaştıkça bu rüyalarda ölen kişilerin görülme oranı artıyor.”

Bu deneyimlerde zaman ve mekânın anlamını yitirdiği belirtiliyor.

Din belirleyici değil
İnsanların dindar olup olmaması da belirleyici görünmüyor.

Kerr’in gözlemlerine göre dindar olanlar da olmayanlar da benzer deneyimler yaşıyor. Burada önemli olanın dini inançlardan çok sevgi, bağlılık ve affetme gibi evrensel temalar olduğu ifade ediliyor.

Bu rüyalar ölümden dönme deneyimleriyle de aynı şey değil.

Ölümden dönme deneyimleri genellikle ani ve aşırı durumlarda ortaya çıkıyor. Ölüm öncesi rüyalar ise günler ya da haftalar içinde gelişiyor. Işık ya da tünel gibi imgelerden çok ilişkiler ve duygusal bağlar ön plana çıkıyor.

Kerr bu deneyimleri bir “vahiy” olarak değil, yaşamın sonunda insanın kendi içinde yeniden bir düzen kurması olarak tanımlıyor.

Teselli mi, yüzleşme mi?
Bu deneyimlerin çoğu insanlara huzur veriyor.

Kerr’in araştırmalarında bu rüyalar, çoğunlukla sakinleştirici ve anlam kazandırıcı olarak tanımlandı. Ancak bazıları rahatsız edici ve sarsıcı da olabiliyor.

Kerr’e göre, özellikle bu tür rüyalar dönüştürücü etki yaratabiliyor. Çünkü suçluluk ve pişmanlık gibi çözülmemiş meseleleri yüzeye çıkarıyor.

Bunun örneklerinden biri Sierra.

20’li yaşlarındaki Sierra’nın küçük bir çocuğu ve tedavi edilemeyen bir hastalığı vardı. Uzun süre hastalığını kabul edemedi. Doktorlarla yapılan görüşmeler de ona ulaşamıyordu.

Bir gün gördüğü bir görümde hayatını kaybetmiş dedesi ona göründü. Dedesi onunla gurur duyduğunu ve her şeyin yolunda olduğunu söyledi.

Bu deneyimden sonra Sierra değişmeye başladı. İç huzurunu buldu ve bir hafta sonra hayatını kaybetti.

Kerr’e göre, bu tür rüyalar beynin rastgele ürettiği görüntüler değil:

“Bu deneyimler, doğal bir terapi imkânı sunuyor.”

Kerr, bu rüyaların tıbbi dilin yetersiz kaldığı noktalarda insanlara ulaşabildiğini vurguluyor.

Rabitti de benzer görüşte:

“Rüyalar, ölümle yüzleşmek için daha az korkutucu bir alan oluşturuyor. Çünkü ölüm üzerine doğrudan konuşmak birçok insan için fazla ağır olabiliyor.”

Ölmeden önce rüyalar neden yoğunlaşıyor?
Ölüm öncesi rüyaların özellikle son günlerde ya da haftalarda yoğunlaşmasının biyolojik nedenleri olduğu düşünülüyor.

Kerr, ölüm sürecini giderek artan bir Uyku 101: ABD lise öğrencilerine artık nasıl uyuyacaklarını öğretiyoruyku hâli olarak tanımlıyor:

“Hiç kimse tamamen uyanık hâlde ölmez.”

Uyku ve uyanıklık düzeni değiştikçe insanın dikkati dış dünyadan çok iç dünyasına yöneliyor. Kerr’e göre, bu durumda günlük hayatın baskıları da geri planda kalıyor:

“İnsanlar, en önemli şeyleri düşünmeye başlıyor ve bunlar çoğunlukla ilişkiler oluyor.”

Bu rüyaların ortaya çıkması, biyolojik olarak açıklanabiliyor. Ancak neden teselli edici oldukları, neden çatışmaları görünür hâle getirdikleri ya da insanların hayatlarını anlamlandırmalarına yardımcı oldukları yalnızca beyin süreçleriyle açıklanamıyor.

Rabitti ise ölüm öncesi rüyaların doğrudan ölüm habercisi olarak yorumlanmaması gerektiği konusunda uyarıyor.

Rüyalar, ölüm süreciyle ilgisi olmadan da insanların hayatlarını gözden geçirmesinin bir parçası olabilir.

Rabitti şöyle diyor:

“Rüyalar ölümü haber vermez. Daha çok yaklaşan ölüm bazı rüyalarla bağlantılı olabilir.”

Rüyaların ölenin yakınları üzerindeki etkisi
Bu rüyaların etkisi ölümle birlikte sona ermiyor.

Araştırmalar, yakınlarının bu tür deneyimlerini duyan ya da onlara tanık olan kişilerin, kayıpla daha kolay başa çıktığını gösteriyor.

Jennifer da bunlardan biri.

Ağır hasta olan partneri Patrick, hayatını kaybetmiş büyükannesini rüyasında görüyor. Büyükannesi ona yıllardır yapamadığı bir spagetti sosunun eksik malzemesini söylüyor: Bir çay kaşığı şeker.

Patrick çok güçsüz olmasına rağmen Jennifer ile birlikte sosu son kez yapıyor.

Kısa süre sonra da hayatını kaybediyor.

Kerr’e göre bu örnek, bu rüyaların neden önemli olduğunu açık biçimde gösteriyor:

“Bu deneyimler doğru şekilde anlaşılırsa çok değerli olabilir.”

Böylece ölüm, sadece çöküş ve acıyla ilişkilendirilen biyolojik bir süreç olarak değil, sevgi ve anlam da taşıyan bir deneyim olarak görülebiliyor.

Jennifer da bunu böyle hissetmiş:

“Patrick huzurunu bulmuştu. Dürüst olmak gerekirse, hayattaki son rüyanız spagetti sosuyla ilgiliyse bundan daha huzur verici çok az şey vardır.”

Jennifer, bu rüya sayesinde Patrick’in gitmeye hazır olduğunu daha kolay idrak ettiğini de söylüyor.

“Ölümü steril hâle getirdik”
Kerr’e göre ölüm öncesi rüyalar, modern tıbbın uzun süre ihmal ettiği bir boyutu ortaya koyuyor, “Olay organların iflas etmesi değil, bir hayatın tamamlanması” diyor.

Kerr, yeni nesilde ölümün giderek gündelik yaşamın dışına itildiğini; evlerden, ailelerden ve toplumsal yaşamdan uzaklaştırıldığını belirtiyor ve ekliyor:

“Ölümü steril hâle getirdik.”

Bunun sonucunda insanların yaşamlarının sonunda aradığı yakınlık ve tanıdıklık duygusuyla, karşılaştıkları teknik ve bürokratik sağlık sistemi arasında büyük bir boşluk oluştuğunu düşünüyor.

Kerr’e göre ölüm öncesi rüya ve görülere bugün yeniden ilgi gösterilmesi de bu eksikliğin bir sonucu.

Belki de bu rüyalar bize ölümün nasıl gerçekleştiğini değil, insanı son ana kadar ayakta tutan şeyleri anlatıyor: ilişkiler, yakınlık ve yanında birilerinin olmasına duyulan ihtiyaç.| DW