Orbán ve Erdoğan | İki model arasında diyalektik bir karşılaştırma

Viktor Orbán ile Recep Tayyip Erdoğan liderliğindeki siyasal modeller arasında diyalektik bir ilişki bulunduğu yönündeki değerlendirme, karşılaştırmalı siyaset literatüründe sık tartışılan bir çerçeveye işaret ediyor.

Bu yaklaşım, iki ülkenin farklı tarihsel, kurumsal ve toplumsal bağlamlarına rağmen benzer yönetişim eğilimlerinin ortaya çıkmasını açıklamaya çalışır. Her iki örnekte de seçimli demokrasi mekanizmaları korunurken yürütme gücünün belirgin biçimde merkezileştiği, devlet kurumlarının yeniden yapılandırıldığı ve siyasi alanın lider odaklı bir karakter kazandığı gözlemlenir. Bu süreç, literatürde sıklıkla “rekabetçi otoriterlik” ya da “illiberal demokrasi” tartışmalarıyla ilişkilendirilir.

“Not: İlliberal [liberal olmayan], seçimlerin yapıldığı ancak sivil özgürlüklerin, hukukun üstünlüğünün ve bireysel hakların kısıtlandığı bir yönetim biçimidir. Biçimsel olarak demokratik prosedürler (oylama) sürdürülse de, iktidar denetimden kaçar ve medyayı/yargıyı kontrol ederek muhalefeti zayıflatır. Genellikle popülizm ve milliyetçilikle birleşir.”

Söz konusu diyalektik bağ, basit bir benzerlikten ziyade, küresel ölçekte güçlenen güvenlik, egemenlik ve kimlik temelli siyaset dalgasının farklı ülkelerde farklı araçlarla yeniden üretilmesi olarak da okunmalıdır. Bu bağlamda Orbán ve Erdoğan modelleri, birbirinin kopyası olmaktan çok aynı yapısal dönüşüm eğilimlerinin iki ayrı siyasal ekosistemdeki yansımalarıdır. Bu karşılaştırma hem demokratik kurumların dönüşümünü hem de modern siyasal liderliğin giderek daha kişiselleşmiş bir yapıya evrilmesini anlamak açısından analitik bir çerçeve sunar.

******

Avrupa’nın doğusunda son yıllarda şekillenen siyasi modeller, İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemde yeniden güçlenen “güçlü liderlik” tartışmasını tekrar gündeme taşımıştır. Macaristan’da Orbán, Türkiye’de ise Erdoğan uzun süredir iktidarda olan iki lider olarak benzer siyasi refleksler sergilese de kurdukları sistemlerin doğası ve sürdürülebilirliği açısından önemli farklılıklar barındırmaktadır.

İlk bakışta iki model de merkeziyetçi, lider odaklı ve yüksek düzeyde siyasi kontrol içeren yapılar olarak öne çıkar. Ancak bu benzerlik, sistemlerin dayandığı ekonomik ve jeopolitik temeller incelendiğinde yerini belirgin ayrışmalara bırakır.

Orbán’ın inşa ettiği sistem büyük ölçüde Avrupa Birliği ile olan yapısal ilişkiye dayanır. Macaristan ekonomisi AB fonları, yabancı yatırımlar ve Avrupa pazarına entegrasyon üzerinden şekillenir. Bu durum kısa vadede istikrar sağlasa da aynı zamanda ciddi bir bağımlılık ilişkisi yaratır. Brüksel ile yaşanan her gerilim, yalnızca siyasi değil doğrudan ekonomik sonuçlar doğurabilecek bir risk taşır.

Buna karşılık Türkiye’de Erdoğan liderliğinde şekillenen model, daha bağımsız ve çok yönlü bir dış politika ile desteklenen bir ekonomik yapı üzerine kuruludur. Ankara, Batı ile ilişkilerini sürdürürken aynı anda Rusya, Körfez ülkeleri ve Asya ile alternatif iş birlikleri geliştirerek hareket alanını genişletmeye çalışır. Ancak bu esneklik, içeride uygulanan ekonomi politikalarının yarattığı yüksek enflasyon, kur baskısı ve finansal kırılganlıklarla sınırlanmaktadır.

Siyasi sistem açısından bakıldığında da iki ülke arasında önemli bir ayrım ortaya çıkar. Orbán yönetimi kurumlar üzerindeki kontrolünü artırmış olsa da Avrupa Birliği üyeliğinin getirdiği yapısal sınırlar nedeniyle tamamen sınırsız bir güç alanına sahip değildir. Avrupa kurumları Macaristan’daki siyasi sistemi belirli ölçüde çerçevelemeye devam eder.

Türkiye’de ise başkanlık sistemiyle birlikte yürütme gücü daha belirgin biçimde merkezileşmiştir. Bu durum karar alma süreçlerini hızlandırırken aynı zamanda denge-denetleme mekanizmalarının zayıfladığı yönündeki tartışmaları da beraberinde getirir.

İki model arasındaki en kritik fark kırılma noktalarında ortaya çıkar. Macaristan için en büyük risk Avrupa Birliği ile ilişkilerin kopma noktasına gelmesidir. Böyle bir senaryo yalnızca siyasi değil ekonomik sistemi de sarsabilir. Türkiye’de ise kırılma noktası daha çok ekonomi üzerinden şekillenir; derinleşen bir ekonomik kriz siyasi sistemin sürdürülebilirliğini doğrudan etkileyebilir.

Sonuç olarak Orbán modeli dış kaynaklarla desteklenen daha öngörülebilir bir istikrar sunarken, bu istikrar büyük ölçüde dışa bağımlı bir zemine oturur. Erdoğan modeli ise daha geniş bir hareket alanı sağlar, ancak bu alan daha yüksek ekonomik risklerle birlikte gelir. Bu nedenle iki model arasındaki fark “kontrollü istikrar” ile “yüksek riskli esneklik” arasında şekillenir.

Her ülke kendi sosyo-ekonomik yapısına paralel yönetici yetiştirir

“Her ülke kendi sosyo-ekonomik yapısına paralel yönetici yetiştirir” tezi, siyaset biliminin temel varsayımlarından birine dayanır: liderler boşlukta ortaya çıkmaz; onları mümkün kılan zemin ekonomik yapı, sınıfsal ilişkiler, tarihsel deneyim ve kurumsal kapasitedir.

Bu açıdan bakıldığında iki lider arasındaki benzerlikler kadar farklılıklar da Macaristan ve Türkiye’nin sosyo-ekonomik dokusunun bir yansımasıdır.

Macaristan’da sosyalist dönem sonrası hızlı piyasa dönüşümü, artan eşitsizlikler ve özellikle kırsal kesimde oluşan güvensizlik duygusu güçlü ama aynı zamanda korumacı bir liderlik talebini beslemiştir. Ancak Avrupa Birliği üyeliği bu talebi sistem dışına taşmaktan ziyade “kontrollü egemenlik” arayışına yönlendirmiştir.

Türkiye’de ise güçlü devlet geleneği, merkezileşmiş yapı ve dalgalı ekonomik gelişim siyaseti toplumsal mobilitenin ana aracı haline getirmiştir. Erdoğan bu zeminde hem sistem dışından yükselen hem de zamanla sistemi yeniden kuran bir lider profili oluşturmuştur. Seçmen davranışı yalnızca ekonomiyle değil kimlik, güvenlik ve istikrar algısıyla da şekillenmektedir.

Bu noktada temel ayrım ortaya çıkar: Toplum ne kadar kurumsallaşmışsa lider o kadar sınırlandırılır. Macaristan’da Avrupa ile entegrasyon liderliği çerçevelerken, Türkiye’de daha zayıf dış kurumsal bağlar liderin hareket alanını genişletmektedir. Ancak bu genişlik aynı zamanda kırılganlığı da artırabilir.

Dolayısıyla bu tez yalnızca bir tespit değil, aynı zamanda bir uyarıdır: liderleri anlamak için onları mümkün kılan toplumsal zemini analiz etmek gerekir.

Sonuç olarak ne Orbán ne de Erdoğan bir istisnadır; her ikisi de kendi toplumlarının ürettiği, beslediği ve sınırlandırdığı siyasi figürlerdir. Asıl soru liderlerin kim olduğu değil, onları mümkün kılan yapının nasıl dönüştüğüdür.| ©DerVirgül

Editoryal not

Der Virgül olarak gazeteciliğin temel ilkeleri olan doğruluk, şeffaflık ve editoryal bağımsızlığa bağlıyız. Yapay zekâ araçları yalnızca dil ve akıcılık desteği için kullanılmakta olup, tüm içerik editoryal denetimden geçerek yayımlanmaktadır.

Diyalektik nedir?

Diyalektik, en basit tanımıyla düşüncenin çelişkiler üzerinden ilerleyerek gelişmesi anlamına gelir. Yani bir fikir, tek başına değil, karşıt fikirlerle karşılaştıkça ve bu çatışmadan yeni sonuçlar doğdukça dönüşür ve gelişir.

Günlük hayatta çoğu zaman “doğru” olarak gördüğümüz şeyler sabit değildir; tartışma, eleştiri ve çelişki üzerinden şekillenir. Diyalektik tam olarak bu süreci anlatır.

Tarihsel olarak diyalektik

Sokrates’te diyalektik
Sokrates, insanlara sürekli sorular sorarak onların düşüncelerindeki çelişkileri ortaya çıkarırdı. Bu yöntemle amaç, hazır cevaplar vermek değil, daha derin bir düşünme sürecine ulaşmaktı.

Hegel’de diyalektik
Hegel’e göre düşünce ve tarih, bir çatışma süreci üzerinden ilerler. Bu süreç genellikle şu şekilde açıklanır:

• Tez [bir fikir]
• Antitez [bu fikre karşı çıkan fikir]
• Sentez [iki fikri aşan yeni bir sonuç]

Bu anlayışa göre gelişim, çelişkilerin aşılmasıyla ortaya çıkar.

Marx’ta diyalektik
Marx, Hegel’in diyalektik anlayışını toplumsal yapıya uyarlamıştır. Ona göre tarih, sınıflar arasındaki çatışmalar üzerinden ilerler. Özellikle işçi ve sermaye arasındaki gerilim, toplumsal değişimin temel dinamiğidir.

Kısa tanım

Diyalektik, en öz haliyle şöyle özetlenebilir:
Bir fikrin, karşıt fikirlerle çatışarak dönüşmesi ve daha üst bir düzeye ulaşması sürecidir.