İdeoloji sadece “Yanlış Bilinç” midir?

Uzun yıllar boyunca ideoloji, özellikle klasik Marksist düşüncede, insanların gerçek toplumsal ilişkileri görememesine neden olan bir “yanlış bilinç” olarak tanımlandı. Egemen sınıf kendi çıkarlarını evrensel gerçekler gibi sunar; insanlar da buna inanarak kendi çıkarlarına aykırı biçimde hareket ederler. Bu anlayışa göre sorun cehalettir: Gerçek ortaya çıkarsa ideoloji de çöker. 

Fakat Sloven filozof Slavoj Žižek bu görüşe radikal bir itiraz getirir. Ona göre günümüz ideolojisi artık insanların gerçeği bilmemesiyle işlemez. Tam tersine, insanlar çoğu zaman gerçeği bilirler; yine de aynı düzeni sürdürmeye devam ederler.Žižek’in bu düşüncesini özetleyen meşhur sözü şöyledir: “İnsanlar ne yaptıklarını çok iyi biliyorlar; ama yine de yapıyorlar.” 

Bugün neredeyse herkes hızlı tüketimin çevreyi kirlettiğini, ucuz iş gücünün sömürüye dayandığını ya da reklamların insanları manipüle ettiğini biliyor. Buna rağmen alışveriş yapmaya, tüketmeye ve sistemin içinde yaşamaya devam ediyoruz. Demek ki ideoloji yalnızca yanlış bilgi üretmiyor; bilgimizin ötesinde, davranışlarımızı şekillendiren görünmez bir çerçeve kuruyor. 

Žižek burada Jacques Lacan’ın psikanalizinden yararlanır. İnsanların davranışlarını yalnızca akıl değil, arzular, alışkanlıklar ve bilinçdışı fanteziler de belirler. Bu nedenle ideoloji, sadece zihnimizde bulunan yanlış fikirlerden ibaret değildir; günlük hayatımızın içine işlemiş bir yaşam biçimidir. 

Örnegin bir banknotun aslında sadece bir kâğıt parçası olduğunu hepimiz biliriz. Yine de ona gerçek bir değer atfeder, onun için çalışır, onu kazanır ve harcarız. Burada belirleyici olan, banknotun fiziksel yapısı değil; toplumun tamamının onun değerine göre hareket etmesidir. İdeoloji tam da bu ortak sembolik düzen içinde işler. 

Bu nedenle Žižek’e göre ideolojiden kurtulmak, yalnızca “gerçeği öğrenmekle” mümkün değildir. Asıl mesele, bizi aynı düzeni yeniden üretmeye iten görünmez alışkanlıkları, arzuları ve toplumsal pratikleri sorgulamaktır. Belki de bugün ideolojinin en güçlü yanı, insanların ona inanması değil; inanmasalar bile ona göre yaşamaya devam etmeleridir… | ©DerVirgül / Ramazan Yaylalı